Klimat motywacyjny na treningu i zajęciach WF

Można powiedzieć, że klimat motywacyjny opisuje w jaki sposób funkcjonuje jakieś środowisko społeczne. To taka otoczka aktywności, w którą angażujemy naszych podopiecznych.  W psychologii sportu najczęściej wyróżniamy klimat motywacyjny z orientacją na zadaniach (z angielskiego „task involving”) oraz klimat motywacyjny z orientacją na własne „ja” („ego involving”). W polskiej literaturze ten pierwszy określany jest mianem „klimatu mistrzowskiego”, a ten drugi „klimatu wynikowego”. Czym różni się jeden od drugiego? W dużej mierze postawą dorosłego – trenera, nauczyciela lub rodzica. Jak układa narrację co do aktualnych wydarzeń? Co jest dla niego rzeczywiście celem? Jakie aktywności akcentuje? Kogo, kiedy i w jaki sposób wspiera czy nagradza?

W klimacie mistrzowskim dorosły zachęca do rozwoju i stawania się coraz lepszym, w tym co się akurat robi. Nagrody pojawiają się za wysiłek, zaangażowanie, postępy. Natomiast błędy i niepowodzenia są traktowane jako część drogi, wskazówki do dalszej nauki i pracy. Współpraca i współdziałanie są wartościami, z których mogą czerpać wszyscy uczestniczący, a prowadzący stara się ich równomiernie wesprzeć. Młodzi ludzie funkcjonujący w takim klimacie, dużo chętniej podejmują nowe wyzwania, a także czerpią większą radość z uprawianej dyscypliny sportu i aktywności fizycznej w ogóle. Dlaczego? Bo czują się ważni! Są stawiani w centrum nauki, traktowani z szacunkiem i doceniani, wtedy kiedy to zasadne.

W klimacie wynikowym dorosłego interesuje tylko bycie najlepszym. Wśród uczestniczących panuje klimat ciągłej rywalizacji i porównywania się ze sobą. Jest o co walczyć, bo ci najlepsi dostają dodatkową uwagę, wsparcie i są wyjątkowo traktowani. Osiągnięcia są wynagradzane niezależnie od wysiłku i włożonej pracy. Natomiast błędy często są trudne do zaakceptowania. Młody człowiek funkcjonujący w klimacie wynikowym skupiony jest przede wszystkim na uzyskiwaniu wyższości nad innymi poprzez zwyciężanie, niezależnie od środków czy własnego rozwoju. Wszystko po to, żeby (jak angielskie określenie tego rodzaju klimatu wskazuje) „nakarmić własne ego”. 

Badania nad klimatem motywacyjnym w sporcie i aktywności fizycznej potwierdzają, że obydwa rodzaje klimatu mogą istnieć niezależnie od siebie, ale mogą też współistnieć. W sporcie wyczynowym, gdzie stawka jest wysoka, nawet dobrze jeśli środowisko ma w sobie znamiona obydwu klimatów. Jednak w sporcie dzieci i młodzieży, a szczególnie a zajęciach wychowania fizycznego przede wszystkim rekomenduje się propagowanie klimatu mistrzowskiego. Dlaczego? Bo klimat mistrzowski przynosi dużo lepsze efekty rozwojowe dla młodych ludzi w perspektywie ich życia w ogóle oraz całej ewentualnej kariery sportowej. Przyczynia się do rozwoju pasji do sportu i ruchu w ogóle, promuje współpracę i wzajemne wsparcie pomiędzy ludźmi. Udowadnia, że za sukcesami stoi siła procesu i wkładu własnego, pracy – ciężkiej, mądrej, regularnej. Wreszcie klimat mistrzowski sprzyja rozwojowi moralnemu i budowaniu silnego systemu wartości. Kreuje on w głowie młodego człowieka właściwe kryteria sukcesu, porażki i satysfakcji z siebie samego.

Owszem, trenerzy i nauczyciele tworzący klimat mistrzowski na swoich zajęciach potrzebują być bardziej cierpliwi, wspierający, zaangażowani w relacje ze swoimi podopiecznymi. Potrzebują też zachęcać zawodników (uczniów) do podejmowania wyzwań i stawania się coraz lepszym, niezależnie od punktu wyjścia. Myślę, że wszyscy dorośli - trenerzy i nauczyciele pracujący z młodymi ludźmi w sporcie i aktywności fizycznej, a także rodzice - mają podobne cele. Pragną pomagać osiągać młodym ludziom pełnię ich potencjału. Niestety nie zawsze wybierają najskuteczniejsze strategie, żeby to robić.

Zaangażowanie w budowanie i utrzymanie klimatu mistrzowskiego w swoich bezpośrednich środowiskach wydaje się być najlepszą możliwą drogą do realizacji tych celów. Oczywiście to długofalowy proces. Jak go rozpocząć i wdrażać u siebie?

Przedstawię sześć najważniejszych zasad tworzenia takiego klimatu na podstawie sugestii Treasure’a i Robertsa:

1. Zadaniowość – włączaj różnorodne aktywności i wyzwania do swojego planu, nadaj każdemu zadaniu znaczenie. Jeśli to możliwe pozwól podopiecznym wybierać zadania, których się podejmują i zachęcaj ich do stawiania coraz to bardziej ambitnych celów. 
2. Autonomia – aktywne uczestnictwo w zajęciach wiąże się z nadaniem podopiecznym autonomii. Dlatego zadawaj im pytania. Jeśli to możliwe pozwól, aby współtworzyli część zajęć lub chociaż wybierali z dostępnych i sensownych dla ciebie opcji. 
3. Nagrody – chwalenie może być dobre, jeśli chwali się za wysiłek i pracę włożonej w proces osiągania założonych celów. Wstrzymaj się przed publicznym chwaleniem za konkretne osiągnięcia lub zdobyte umiejętności, śmiało chwal za robione postępy. Unikaj analizy porównawczej; w szczególności nie rób tego na forum zespołu czy klasy. Niech nagrody i pochwały za indywidualne osiągnięcia pozostaną między tobą, a twoim podopiecznym. Publiczne chwalenie za osiągnięcia lub umiejętności odbija się bowiem niekorzystnie na motywacji zarówno na tych chwalonych („Po co mam dalej się starać skoro i tak już jestem najlepszy?”), jak i tych niechwalonych („Po co mam się starać jak i tak nie będę tak sprawny? Nigdy sobie nie zasłużę na pochwałę mojego trenera lub nauczyciela…”).
4. Dzielenie na grupy – zastanów się w jaki sposób dzielisz podopiecznych na grupy podczas swoich zajęć. Staraj się korzystać z siły różnorodności twoich uczniów. Każdy od każdego może nauczyć się czegoś nowego. Niech uczestniczą w rozwiązywaniu zadań i problemów tak, aby uczyli się jednocześnie współpracy. Nie pozwalaj, aby podział na grupy był sztywny, z góry założony i homogeniczny, np. jeśli to sensowne staraj się unikać dzielenia na grupy pod względem ich obecnych umiejętności.
5. Ocenianie – Nie oceniaj uczniów publicznie, porozmawiaj o ocenie z każdym z nich. W ocenie uwzględnij włożony wysiłek, zaangażowanie i poczynione postępy. Poeksperymentuj i pozwól uczniom ocenić samych siebie! Zawsze dawaj też okazje i narzędzia służące poprawie wyników oraz możliwość osiągnięcia założonych celów. Unikaj natomiast „standaryzowania” i oceniania względem umiejętności lub osiągnięć innych osób w grupie. 
6. Zarządzenie czasem – Pozwól, aby uczniowie współtworzyli lekcję również w kontekście zarządzania czasem. Pomagaj uczniom ustalać realistyczne cele. Wspólnie osadzajcie je w czasie. Zaplanuj konieczną swobodę czasową (margines czasowy) na wykonanie jakiegoś zadania.

Jeśli poznałeś, drogi słuchaczu, już trochę psychologię i psychologię sportu, pewnie zauważasz, że klimat motywacyjny nawiązuje do wielu innych konstruktów z psychologii poruszanych już na tej platformie. Na przykład nastawianie na rozwój, motywacja wewnętrzna, ustalanie celów czy komunikacja bez przemocy. To wszystko powinno się składać w jedną całość w kształtowaniu środowiska szkolnego, treningowego, obozowego, domowego itd. Bo to właśnie środowisko ma najsilniejszy wpływ na kształtowanie tzw. silnego „mentalu”, odporności i zaradności psychicznej. 

Daj znać co o tym myślisz i jak ci idzie wdrażanie mistrzowskiego klimatu motywacyjnego u siebie! Powodzenia!

*

Tabela 1. Klimat mistrzowski a klimat wynikowy (opracowanie na podstawie: Miulli & Nordin-Bates, 2011, str. 5)